TẠI SAO CÁCH CHÚNG TA DẠY CON TRẺ ĐỌC HIỂU KHÔNG MANG LẠI HIỆU QUẢ?

Vài tháng trở lại đây, người ta bắt đầu lo ngại về cách dạy ngữ âm cho trẻ, bắt nguồn từ một bài nghiên cứu trên trang American Public Media. Tuy nhiên còn có một khía cạnh khác của kỹ năng đọc cũng quan trọng không kém đó chính là khả năng đọc hiểu - và việc đào tạo giáo viên về khía cạnh này thậm chí đang có nhiều vấn đề hơn nữa.

Theo bài viết nêu trên, nhiều giáo viên và các giáo sư trong lĩnh vực giáo dục cảm thấy xa lạ với thông tin rằng dạy ngữ âm theo trình tự là cách tốt nhất để một đứa trẻ hiểu được một ngôn ngữ viết. Nhiều giáo viên sau khi nghe bản tin, hay đọc các bài viết liên quan trên đài National Public Radio, hoặc bắt gặp ý kiến của Emily Hanford (Nhà sản xuất bản tin này) trên tờ New York Times còn tỏ ra rất bất ngờ vì họ chưa bao giờ được cung cấp thông tin tương tự khi tham gia đào tạo với tư cách là một giáo viên.


Tuy nhiên, lại rất ít ai quan tâm đến một vấn đề chúng ta thường gặp phải - dạy con trẻ cách đọc hiểu. Đúng là so với việc dạy ngữ âm thì giáo viên thường tự tin nói rằng chương trình học của mình chắc chắn có dạy con trẻ cách đọc hiểu. Nhưng cách giáo viên ngày nay nhìn nhận về việc dạy học sinh đọc hiểu lại sai một cách trầm trọng.


Một lý do cho việc này bắt nguồn từ một báo cáo có tầm ảnh hưởng lớn của National Reading Panel hồi năm 2001. Bài báo cáo đó chỉ ra 5 kỹ năng chính trong việc đọc, bao gồm: cách phát âm, nhận thức về ngữ âm, cách đọc trôi chảy và từ vựng. Kỹ năng thứ năm là chiến lược đọc nhằm rèn luyện khả năng đọc hiểu cho học sinh, ví dụ như cách tóm tắt đoạn văn hoặc vẽ sơ đồ tư duy. Mặc dù nhiều nhà giáo dục đã chỉ ra những lỗi sai của bài báo cáo, họ vẫn công nhận sự quan trọng của chiến lược đọc hiểu trong việc dạy kỹ năng đọc cho học sinh. Năm 2006, chỉ có 15% các chương trình đào tạo giáo viên tiến hành dạy về kỹ năng đọc hiểu. Mười năm sau, con số đó đã tăng lên 75%. Tuy nhiên, chỉ có 62% trong số các chương trình đó có dạy về ngữ âm và chỉ 37% là dạy đầy đủ cả 5 kỹ năng.

Có một điều mà bài báo cáo đã không đề cập đến, mặc dù đã được chứng minh chính là: Ở một cuộc thí nghiệm được thực hiện rộng rãi, những học sinh thường đạt điểm kém ở các bài kiểm tra đọc nhưng có hiểu biết sâu rộng về bóng chày đã “hạ gục” những bạn đọc giỏi - người không biết nhiều về bóng chày khi được giao một bài kiểm tra đọc với chính chủ đề về bóng chày. Trên thực tế, những chiến lược đọc hiểu được công nhận bởi National Reading Panel đều hoạt động dựa trên việc kích hoạt kiến thức có sẵn của học sinh - điều này có nghĩa là những chiến lược đó sẽ hiệu quả khi và chỉ khi học sinh có đủ kiến thức “nền” để hiểu bài viết ngay từ đầu. Nhưng đó lại là điều mà những giáo viên tương lai chẳng bao giờ biết.


Ở một tiết dạy đọc hiểu thông thường, giáo viên sẽ tập trung vào một kỹ năng hoặc chiến lược nhất định, ví dụ như là tập cách suy luận hoặc đi tìm “ý đồ” của tác giả. Nhưng hầu hết những điều giáo viên dành hàng giờ vào mỗi tuần ấy chưa hề được chứng thực bởi National Reading Panel, và cũng không có bất cứ nền tảng khoa học nào đằng sau đó. Tim Shanahan - một chuyên gia trong lĩnh vực đọc đã quan sát và chỉ ra rằng: dạy những kỹ năng đó cho học sinh giống như chúng ta đang cố bấm nút thang máy hai lần - vì điều đó chỉ giúp chúng ta cảm thấy an toàn hơn, nhưng thực chất thang máy còn chẳng chạy nhanh hơn!


Ngay cả khi giáo viên tập trung vào những chiếc lược đọc xác đáng, thì cách họ triển khai những chiến lược đọc hiểu đó cũng không đúng với cơ sở nghiên cứu. Thay vì chọn những bài đọc khó trước, sau đó dạy học sinh những chiến lược đọc phù hợp để hiểu tường tận bài viết, thì giáo viên thường dạy học sinh cách đọc trước, rồi chọn những bài đọc thật đơn giản để minh họa cho những cách đọc ấy, mà chẳng cần quan tâm chủ đề của bài viết là gì. Và rồi họ dạy học sinh kỹ năng đọc hiểu ngày qua ngày, năm qua năm, lên đến cả trung học. Nhưng nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc dạy học sinh những chiến lược như vậy sẽ bắt đầu mất hết tác dụng sau 2 tuần.


Sau khi giáo viên hướng dẫn kỹ năng đọc hiểu, học sinh lao vào thực hành đọc sách theo trình độ phù hợp với bản thân - loại sách mà chúng có thể dễ dàng tự mình đọc được, hoặc chỉ cần thầy cô giúp đỡ một chút. Nhưng sự thật là không có một nghiên cứu nào chứng minh rằng đọc theo cấp độ sẽ giúp học sinh trau dồi khả năng đọc hiểu, và nhiều nghiên cứu cũng đã cho thấy học sinh sẽ học được nhiều thứ từ việc đọc sách thuộc cấp độ cao hơn cấp độ hiện tại của mình, miễn là có giáo viên hướng dẫn. Thêm vào đó, việc đọc theo cấp độ - quá trình “giam châm” học sinh với 1 chủ đề quen thuộc trong ít nhất 2 tuần cũng không giúp bọn trẻ mở rộng kiến thức hơn bao nhiêu. Những đoạn văn, bài đọc mà giáo viên giao cho học sinh đọc thường với mục đích áp dụng những chiến lược đọc hiểu được dạy trước đó, nên chúng thường không được phân chia khoa học theo chủ đề.


Một quan niệm sai lầm rất tai hại nhưng lại khá phổ biến đó chính là: học sinh phải học cách đọc trước, rồi mới có thể học thông qua việc đọc - quá trình bọn trẻ tiếp thu kiến thức của thế giới thông qua những dòng chữ chúng đọc mỗi ngày. Hậu quả của quan niệm này chính là hệ thống giáo dục tiểu học ngày nay đang tốn thời gian và đặt nặng về vấn đề dạy bọn trẻ cách đọc. Điều này còn đúng hơn nữa với những thập kỉ trở lại đây, với sự ra đời của những bài kiểm tra thứ hạng ở môn toán và môn tập đọc. Đặc biệt ở những trường khi điểm thi quá thấp, các môn như lịch sử, khoa học hay nghệ thuật sẽ bị thẳng tay “xóa sổ” khỏi chương trình học, hoặc đôi lúc là khi lên tới trung học.


Nhưng suy nghĩ về việc trẻ em không cần phải tiếp thu kiến thức cho đến khi chúng học được cách đọc đã chối bỏ thực tế rằng tiếp thu kiến thức là một phần không thể thiếu của quá trình học đọc - hay nói cách khác là hiểu những gì mình đọc. Ngay cả khi đang trong quá trình tập đánh vần, con trẻ cũng nên được nghe bố mẹ đọc to những đoạn văn phức tạp hoặc nhiều thông tin. Bằng không, chúng sẽ thiếu những kiến thức và từ vựng cần thiết để hiểu tường tận về chủ đề đó khi bản thân đã đủ khả năng đọc được những bài viết hoặc đoạn văn liên quan. Như các bậc phụ huynh đều biết, con trẻ có khả năng tiếp thu những kiến thức và ngôn ngữ cực kỳ phức tạp thông qua việc nghe hơn là việc đọc. Điều này vẫn đúng, nhìn chung với lứa tuổi trung học. Và nếu chúng ta càng chần chừ trong việc trau dồi kiến thức cho con trẻ, thì sẽ càng khó để rút ngắn khoảng cách giữa con mình với những đứa trẻ đã may mắn học được những điều hay ho ngoài trường lớp từ nhỏ.


Trong nhiều trường hợp, sự ra đời của Common Core State Standards đã làm mọi chuyện trở nên tồi tệ hơn. Học sinh tiểu học phải tiết chế việc đọc các thể loại truyện giả tưởng. Với mong muốn giúp bọn trẻ tiếp thu thêm kiến thức, tiêu chuẩn đặt ra rằng ít nhất 50% trong số sách học sinh đọc phải là sách thực tế. Hầu hết các giáo viên đã tiếp tục chú trọng dạy kỹ năng, thêm những “kỹ năng thực tế” như xác định cấu trúc đoạn văn. Việc đọc những cuốn sách thực tế đòi hỏi nhiều kiến thức “nền” hơn là đọc sách giả tưởng. Nhưng việc tập suy luận về suy nghĩ của một nhân vật trong một tiểu thuyết giả tưởng lại là chuyện khác, phụ thuộc về cách con trẻ nhìn nhận về thế giới loài người.


Dẫu sao, mọi chuyện đang dần thay đổi. Vài năm về trước, không một chương trình ngôn ngữ nào ở cấp tiểu học được thiết kế nhằm trau dồi kiến thức cho học sinh. Bây giờ thì một số đã xuất hiện, tiểu bang Baltimore và Detroit đang áp dụng mô hình cho riêng mình, còn tiểu bang Louisiana đang chờ được thông qua.

Giải pháp lý tưởng nhất là mỗi giáo viên tương lai cần cập nhật những thông tin chính xác nhất về đọc hiểu trong quá trình học của mình. Nhưng điều này có vẻ khá khó để thực hiện ngay lập tức. Trường học thường tách biệt với các nghiên cứu khoa học trong quá trình giảng dạy, việc các giáo viên cảm thấy xa lạ với vai trò của ngữ âm như đầu bài đề cập chỉ là một ví dụ mà thôi. May thay, một khi đã trở thành giáo viên, thầy cô vẫn có thể tiếp tục học cách dạy con trẻ những kỹ năng để đọc và hiểu ý nghĩa của những dòng chữ mình đang đọc.


Theo Natalie Wexler, Tạp chí Forbes